Anoreksja to nie tylko problem z jedzeniem, lecz głęboki sygnał przerwanego kontaktu z ciałem, sobą i światem – wołanie o bezpieczeństwo, tożsamość i relację.

Wprowadzenie

Anoreksja psychiczna (anorexia nervosa) to jedno z najpoważniejszych zaburzeń odżywiania, charakteryzujące się restrykcyjnym podejściem do jedzenia, lękiem przed przybraniem na wadze oraz zniekształconym obrazem ciała. W ujęciu psychodynamicznym czy poznawczo-behawioralnym wiele mówi się o kontroli, perfekcjonizmie i mechanizmach obronnych. Jednak podejście Gestalt wnosi unikalną perspektywę – skupiającą się na jakości kontaktu jednostki z otoczeniem, świadomości, doświadczaniu ciała i emocji, a także sposobie organizowania figury w polu relacyjnym.

Zaburzenia odżywiania a kontakt w Gestalt

W nurcie Gestalt kluczowe znaczenie ma jakość kontaktu – z sobą, z drugim człowiekiem, ze światem. Anoreksja, z tej perspektywy, może być rozumiana jako chroniczne przerwanie kontaktu: z potrzebami, z głodem (zarówno fizycznym, jak i emocjonalnym), z ciałem i z rzeczywistością. Pacjent z anoreksją często organizuje swoje pole percepcyjne wokół kontroli, co staje się dominującą figurą – wszystkimi innymi aspektami (relacjami, przyjemnością, spontanicznością) zajmuje się tło.

Laura Perls, współtwórczyni Gestalt, podkreślała, że w zaburzeniach odżywiania występuje głęboki konflikt między „chcę” a „muszę”. Ten konflikt ujawnia się w rozszczepieniu wewnętrznym – między Ja, które czuje i potrzebuje, a Ja, które kontroluje i odcina. Praca terapeutyczna skupia się więc nie na „naprawianiu” zaburzenia, ale na przywracaniu kontaktu – z ciałem, z emocjami, z rzeczywistością relacyjną.

Ciało jako „Ja graniczne” – zanik doznań cielesnych

W Gestalcie ciało jest traktowane jako medium kontaktu – „ciało mówi”. Jednak w przypadku anoreksji, ciało staje się źródłem zagrożenia, od którego pacjentka/pacjent chce się oddzielić. Widoczne są mechanizmy alienacji od doznań cielesnych – np. brak odczuwania głodu, zimna, bólu. W ujęciu Gestalt można to rozumieć jako wycofanie z granicy kontaktu. Klient „nie chce czuć”, więc organizuje swoje życie wokół ascetyzmu – co paradoksalnie daje mu poczucie tożsamości.

Jak pisze Violet Oaklander (2014), dzieci i młodzież z tendencjami anorektycznymi często wykazują trudności z identyfikacją emocji i odczuć cielesnych, co wynika z wcześniejszych doświadczeń zaniedbania lub braku rozpoznania emocji przez otoczenie. To zaburzenie granicy kontaktu, a nie tylko zaburzenie zachowań jedzeniowych.

Mechanizmy przerywania kontaktu

Anoreksja może być rozumiana jako rezultat dominacji określonych mechanizmów przerywania kontaktu:

• Introjekcja – przejęcie sztywnych norm kulturowych lub rodzinnych („muszę być idealna”, „tylko chuda znaczy wartościowa”).

• Projekcja – przypisywanie otoczeniu własnych lęków („oni będą mnie oceniać, jeśli przytyję”).

• Defleksja – unikanie emocji poprzez skupienie się na rytuałach jedzenia i ćwiczeń.

• Retrofleksja – agresja skierowana do wewnątrz („karzę siebie za słabość”, „kontroluję swoje ciało, bo nie mogę kontrolować świata”).

Zaburzenia odżywiania są tu więc nie tylko problemem z jedzeniem – ale próbą adaptacyjną, formą radzenia sobie z niemożnością bycia w relacji w sposób bezpieczny i spójny.

Studium przypadku (hipotetyczne)

Anna, 19 lat, studentka. Zgłasza się do terapii z powodu silnej utraty masy ciała, niskiego poczucia własnej wartości, napięcia w relacjach z rodziną. Mówi o „głosie w głowie”, który każe jej „być lepszą”. Nie czuje głodu, nie ufa swojemu ciału. Unika konfrontacji, często się wycofuje. W kontakcie – uprzejma, perfekcyjna, ale emocjonalnie zdystansowana.

W terapii Gestalt początkowe sesje koncentrują się na budowaniu bezpiecznego kontaktu i uważnym rozpoznawaniu sygnałów z ciała. Z czasem Anna uczy się identyfikować swoje emocje (np. złość, której wcześniej nie dopuszczała), odkrywa swoją potrzebę autonomii i zaczyna dostrzegać, że jej „idealność” była próbą uzyskania akceptacji.

Terapia – cele i kierunki pracy

W pracy z klientką z anoreksją kluczowe są:

• Bezpieczny kontakt terapeutyczny – bez oceniania, ale z jasnym „byciem przy”.

• Praca z ciałem i świadomością doznań – np. techniki uziemiające, rozpoznawanie głodu/sytości.

• Eksperymenty terapeutyczne – np. dialog z wewnętrznym krytykiem, rysowanie ciała, praca z ruchem.

• Rozpoznawanie mechanizmów kontaktu – i ich transformacja poprzez doświadczanie alternatyw.

• Wzmocnienie świadomości emocjonalnej – czyli rozwijanie języka emocji i ekspresji.

Terapia Gestalt nie dąży do „naprawiania” osoby. Raczej – do towarzyszenia w odkrywaniu tego, co zostało wyparte, co domaga się uwagi i kontaktu. Jak pisze Gary Yontef (1993): „Terapia to proces przywracania odpowiedzialności za swoje życie – z pełną świadomością jego ograniczeń i możliwości”.

Podsumowanie

Zaburzenia odżywiania, a szczególnie anoreksja, w podejściu Gestalt są rozumiane nie jako zestaw objawów, ale jako wyraz głębokiego zakłócenia kontaktu. Kontakt ten – z własnymi emocjami, z ciałem, z otoczeniem – został utracony lub zaburzony, a jedzenie stało się formą kontroli, obrony, czasem wołania o pomoc.

Terapia Gestalt oferuje unikalną możliwość pracy z całym doświadczeniem osoby – nie tylko jej objawem. Uczy, jak być „tu i teraz” – z ciałem, z emocją, z drugim człowiekiem – i jak to doświadczenie może stopniowo leczyć.