Zdrowie psychiczne dorosłych

Zaburzenia odżywiania, takie jak bulimia nervosa i zaburzenie z napadami objadania się (binge eating disorder, BED), to poważne problemy psychiczne, w których jedzenie przestaje pełnić jedynie funkcję biologiczną. Zaczyna służyć regulacji emocji, rozładowaniu napięcia, ukojeniu samotności. W podejściu Gestalt te zjawiska są rozumiane nie jako „nieprawidłowe zachowania”, ale jako próby regulacji kontaktu z samym sobą i z otoczeniem – często nieświadome, ale głęboko osadzone w historii relacyjnej jednostki.

Czym jest bulimia i BED?

Bulimia charakteryzuje się cyklicznymi napadami objadania się oraz zachowaniami kompensacyjnymi (wymioty, głodówki, nadmierna aktywność fizyczna). Występuje tu silne poczucie winy,

Występuje tu silne poczucie winy, wstydu i napięcia po epizodach jedzenia. Jedzenie pełni funkcję reduktora napięcia, ale też wyzwala spiralę autokrytyki i przymusowego regulowania skutków.

Zaburzenie z napadami objadania się (BED) różni się od bulimii brakiem kompensacyjnych zachowań po napadzie (np. wymiotów). Jednak emocjonalne funkcje objadania – takie jak regulowanie emocji, rozładowanie stresu czy unikanie trudnych uczuć – są w obu przypadkach podobne.

W ujęciu Gestalt te wzorce są traktowane jako zaburzenia granicy kontaktu, nieadekwatna organizacja figury i nieświadome próby samoregulacji w obliczu nieprzeżytego napięcia emocjonalnego.

Mechanizmy zaburzenia kontaktu w bulimii i BED

W zaburzeniach z objadaniem się dominują określone mechanizmy przerwania kontaktu:

• Defleksja – unikanie kontaktu z własnymi emocjami poprzez rozproszenie energii w czynnościach (np. kompulsywne jedzenie, potem kompensacyjne aktywności).

• Retrofleksja – skierowanie energii przeciwko sobie: poprzez autokrytykę, autoagresję po napadzie objadania się.

• Introjekcja – bezrefleksyjne przejęcie przekonań kulturowych i rodzinnych na temat wartości, ciała, jedzenia („muszę być szczupła, żeby zasługiwać na miłość”).

• Projekcja – przypisywanie innym oceny własnego ciała i zachowań („wszyscy patrzą na mnie z pogardą”).

W podejściu Gestalt nie chodzi tylko o analizę tych mechanizmów, ale o świadome ich doświadczanie – w bezpiecznym kontakcie terapeutycznym – i umożliwienie jednostce nowych sposobów bycia w relacji ze sobą i ze światem.

Figura-tło i dynamika potrzeb

W zaburzeniach odżywiania problem nie leży jedynie w samej potrzebie głodu, ale w zaburzeniu procesu wyłaniania figury z tła. Jak opisali Perls, Hefferline i Goodman (1951), zdrowa organizacja figury polega na spontanicznym rozpoznawaniu własnych potrzeb i ich adekwatnej realizacji.

W przypadku bulimii i BED:

• Figura głodu emocjonalnego (potrzeba bliskości, ukojenia, bycia dostrzeżonym) zostaje nieświadomie zamieniona na figurę fizycznego głodu.

• Zaspokojenie fizyczne nie rozwiązuje problemu emocjonalnego, co powoduje powrót napięcia i cykliczność zaburzenia.

Gestalt proponuje proces pogłębiania świadomości – aby rozpoznać pierwotne potrzeby i emocje ukryte za epizodami objadania.

Studium przypadku (hipotetyczne)

Katarzyna, 32 lata, pracownica korporacji. Zgłasza się na terapię z powodu napadowego objadania się. Opisuje mechanizm: po stresującym dniu sięga po duże ilości jedzenia, czując chwilowe ukojenie, a następnie wstyd i nienawiść do siebie.

W terapii Gestalt Katarzyna stopniowo uczy się zatrzymywać przed automatycznym ruchem ku jedzeniu. Z pomocą terapeuty rozpoznaje, że za impulsem stoi lęk przed oceną i głęboka samotność. Praca skupia się na rozwijaniu zdolności doświadczania emocji „na granicy kontaktu” – bez potrzeby natychmiastowego zaspokajania ich przez jedzenie.

Proces nie polega na natychmiastowej eliminacji objawów, ale na budowaniu zdolności do wytrzymywania napięcia i pełniejszego przeżywania siebie.

Terapia – założenia pracy w ujęciu Gestalt

W terapii osób z bulimią i BED kluczowe cele obejmują:

• Rozwijanie świadomości procesu – zauważanie, co dzieje się przed napadem jedzenia, jakie emocje są ignorowane lub tłumione.

• Praca z ciałem – rozwijanie świadomości doznań cielesnych i emocjonalnych napięć.

• Budowanie bezpiecznej relacji terapeutycznej – jako nowego doświadczenia kontaktu, gdzie potrzeby są dostrzegane i szanowane.

• Eksperymenty terapeutyczne – np. dialogi wewnętrzne, praca z pustym krzesłem („wewnętrzny krytyk vs. wewnętrzne dziecko”), ćwiczenia oddechowe.

• Przywracanie odpowiedzialności – za własne emocje i sposoby ich regulowania.

Jak zauważa Dan Bloom (2011), kluczową rolę odgrywa tu tworzenie „nowych figur” – takich, które uwzględniają emocjonalne potrzeby, a nie tylko maskują je zachowaniem.

Wybrane aspekty pracy klinicznej

Terapia zaburzeń odżywiania w ujęciu Gestalt to proces długoterminowy, wymagający dużej uważności i elastyczności.
Nie chodzi o „zmuszenie” klienta do zmiany zachowań, ale o rozwijanie zdolności do bycia w kontakcie ze sobą, nawet w obliczu trudnych emocji.

Ważnym aspektem jest także praca nad wstydem, który często jest dominującym uczuciem po epizodach objadania. Gestalt zachęca do pracy poprzez bezpośrednie doświadczanie wstydu w bezpiecznej relacji terapeutycznej, co umożliwia jego integrację i zmniejszenie siły destrukcyjnej.

Bulimia i zaburzenie z napadami objadania się, w perspektywie Gestalt, są próbami samoregulacji w obliczu zakłóconego kontaktu z emocjami i potrzebami. Terapia Gestalt oferuje przestrzeń, w której klient może na nowo uczyć się rozpoznawać swoje figury, wytrzymywać napięcie emocjonalne i budować autentyczne sposoby bycia w relacji – bez konieczności ucieczki w objadanie.

Kluczowym celem nie jest więc „pozbycie się” objawu, ale odzyskanie zdolności do życia w pełnym, świadomym kontakcie ze sobą i światem.